خودتان بسازید تا یادتان بماند: اثر تولید و استفاده از آن در مطالعهٔ کنکور

وقتی یک جمله را فقط می‌خوانید، مغزتان آن را می‌پذیرد و رد می‌شود. اما وقتی مجبور باشید بخشی از آن را خودتان بسازید، ماجرا فرق می‌کند. روان‌شناسان به این پدیده «اثر تولید» (Generation Effect) می‌گویند.

آزمایش اسلامکا و گراف

در سال ۱۹۷۸ نورمن اسلامکا (Norman Slamecka) و پیتر گراف (Peter Graf) نتیجهٔ چند آزمایش را در Journal of Experimental Psychology: Human Learning and Memory منتشر کردند. شرکت‌کنندگان در یک حالت جفت‌کلمه‌ها را کامل می‌خواندند و در حالت دیگر، با داشتن یک سرنخ و یک قاعده (مثلاً «متضاد» یا «هم‌معنی» و حرف اول کلمه)، کلمهٔ دوم را خودشان تولید می‌کردند.

نتیجه در آزمایش‌های مختلف تکرار شد: کلمه‌هایی که شرکت‌کنندگان خودشان تولید کرده بودند بهتر از کلمه‌هایی که فقط خوانده بودند به یاد ماند. تلاش کوچک برای ساختن جواب، ردپای محکم‌تری در حافظه باقی می‌گذارد.

اثر تولید در درس خواندن

1. جای خالی بسازید. موقع خلاصه‌نویسی، کلمه‌های کلیدی را ننویسید و جایشان خط بگذارید. در مرور بعدی خودتان جاهای خالی را پر کنید.
2. سؤال طرح کنید. بعد از خواندن هر بخش، دو یا سه سؤال از آن طراحی کنید؛ این کار را در پرسیدن چرا و چگونه هم توضیح داده‌ایم.
3. مثال خودتان را بسازید. برای هر مفهوم، یک مثال تازه بنویسید که در کتاب نیست؛ روش آن را در مثال عینی برای مفاهیم انتزاعی ببینید.
4. قبل از دیدن جواب، حدس بزنید. وقتی پاسخ‌نامهٔ تشریحی را می‌خوانید، اول خودتان راه‌حل را حدس بزنید و بعد مقایسه کنید.
5. فرمول را بازسازی کنید. به‌جای حفظ کردن فرمول‌های فیزیک و شیمی از روی برگه، سعی کنید آن‌ها را از رابطه‌های پایه‌تر به دست بیاورید.

چند نکته

• تولید باید درست تمام شود. اگر جوابی که می‌سازید غلط است، حتماً با منبع مقایسه و اصلاحش کنید؛ وگرنه ممکن است اشتباه را در ذهن تثبیت کنید.
• سختی زیاد کمکی نمی‌کند. سرنخ باید کافی باشد تا بتوانید جواب را بسازید؛ اگر هیچ ایده‌ای ندارید، اول مطلب را بخوانید.
• با مرور فاصله‌دار ترکیب کنید. جای خالی‌ها و سؤال‌هایتان بهترین ابزار برای مرور فاصله‌دار و خودآزمایی است.

در ستارگان نسیم‌شهر

داوطلبان نسیم‌شهر می‌توانند جزوه‌های فروشگاه ستارگان را با همین روش خلاصه و مرور کنند و میزان یادگیری را در آزمون‌های نمایندگی قلم‌چی نسیم‌شهر بسنجند. برای کلاس‌های تقویتی هم صفحهٔ آموزشگاه ستارگان را ببینید.

منبع: Slamecka و Graf، «اثر تولید: توصیف یک پدیده»، Journal of Experimental Psychology: Human Learning and Memory، ۱۹۷۸؛ Dunlosky و همکاران، Psychological Science in the Public Interest، ۲۰۱۳.