به‌جای حفظ‌کردن جمله‌های کتاب، از خودتان بپرسید «چرا؟» و «چگونه؟» و جوابش را پیدا کنید. راهنمای عملی روش بسط با مثال زیست، فیزیک و شیمی.
بارها پیش آمده که یک جملهٔ کتاب درسی را کلمه‌به‌کلمه حفظ کرده‌ایم، اما سر جلسه سؤال کمی متفاوت پرسیده شده و جواب از ذهنمان پریده است. یکی از دلیل‌هایش این است که آن جمله را فهمیده و به دانسته‌های دیگرمان وصل نکرده بودیم. روشی که پژوهشگران یادگیری برای این کار پیشنهاد می‌کنند بسط (Elaboration) نام دارد و یکی از شکل‌های مشخص آن، پرسیدن «چرا» و «چگونه» است.
بسط و پرسش‌گری یعنی چه؟
گروه «دانشمندان یادگیری» (The Learning Scientists) بسط را این‌طور توضیح می‌دهند: توضیح و شرح ایده‌ها با جزئیات، و ساختن ارتباط بین ایده‌هایی که یاد می‌گیرید و همچنین بین آن‌ها و تجربه‌ها و زندگی روزمره‌تان. یک روش مشخص در این خانواده پرسش‌گری بسطی (Elaborative Interrogation) است: از خودتان دربارهٔ اینکه یک پدیده چرا رخ می‌دهد و چگونه کار می‌کند سؤال می‌پرسید و بعد جواب آن را پیدا می‌کنید.
به گفتهٔ همین گروه، وقتی برای یک مطلب توضیح می‌سازید و آن را به چیزهایی که از قبل می‌دانید وصل می‌کنید، مطلب تازه در ذهنتان منظم‌تر می‌شود و بعداً، مثلاً سر جلسهٔ آزمون، راحت‌تر به یادتان می‌آید.
پنج قدم برای اجرا
- فهرست مفهوم‌ها را بنویسید. از درسنامه یا جزوهٔ کلاس، مفهوم‌هایی را که باید یاد بگیرید در یک ستون بنویسید.
- برای هر کدام «چرا» و «چگونه» بپرسید. سؤال‌هایی مثل: این چطور کار می‌کند؟ چرا این اتفاق می‌افتد؟ نتیجه‌اش چیست؟ علتش چیست؟
- جواب را از منبع پیدا کنید. در شروع کار اشکالی ندارد کتاب و جزوه جلویتان باز باشد و جواب را از آن‌ها پیدا کنید.
- دو مفهوم را کنار هم بگذارید. از خودتان بپرسید این دو مفهوم چه شباهتی و چه تفاوتی دارند. این مقایسه مرز مفهوم‌های شبیه به هم را روشن می‌کند.
- کم‌کم بدون کتاب توضیح دهید. هدف نهایی این است که بتوانید همین توضیح‌ها را بدون منبع و از حافظه بگویید یا بنویسید؛ یعنی بسط را با خودآزمایی ترکیب کنید.
چند نمونه سؤال کنکوری
- فیزیک: چرا اگر مقاومت هوا را نادیده بگیریم، جسم سنگین و سبک که از یک ارتفاع رها شوند هم‌زمان به زمین می‌رسند؟ و چگونه این موضوع با رابطهٔ شتاب سقوط آزاد جور درمی‌آید؟
- شیمی: چرا نقطهٔ جوش آب از هیدروژن سولفید (H₂S) بالاتر است، با اینکه این دو مولکول ساختار مشابهی دارند؟ جواب را به نیروهای بین‌مولکولی و پیوند هیدروژنی وصل کنید.
- زیست‌شناسی: یک فرایند را که در کتاب خوانده‌اید انتخاب کنید و بپرسید: هر مرحله چرا لازم است و اگر انجام نشود چه می‌شود؟
سه هشدار مهم
- جوابتان را چک کنید. این پژوهشگران تأکید می‌کنند که بعد از ساختن توضیح، باید آن را با کتاب، جزوه یا معلم مقایسه کنید. توضیح نادرست، اگر اصلاح نشود، می‌تواند به یادگیری آسیب بزند.
- اول کمی پایه لازم است. به گفتهٔ آن‌ها، این روش برای کسانی که با موضوع آشناترند بیشتر کمک می‌کند؛ پس بهتر است بعد از خواندن درسنامه یا شنیدن درس در کلاس سراغش بروید، نه در اولین برخورد با یک مبحث کاملاً تازه.
- روی نکته‌های اصلی تمرکز کنید. پیدا کردن سؤال درست همیشه آسان نیست. اگر نمی‌دانید چه بپرسید، از معلم یا مشاورتان کمک بگیرید یا با یک هم‌کلاسی سؤال‌ها را با هم بسازید.
ترکیب با بقیهٔ روش‌ها
سؤال‌های «چرا» و «چگونه» را می‌توانید در ستون سؤال جزوه‌نویسی کرنل بنویسید و در جلسه‌های مرور جواب دهید. اگر جزوهٔ آماده دارید، کنار هر بخش یک یا دو سؤال «چرا» یادداشت کنید؛ معیارهای انتخاب جزوهٔ خوب را در راهنمای انتخاب جزوهٔ کنکور نوشته‌ایم و جزوه‌های ستارگان در فروشگاه جزوه در دسترس است.
در ستارگان نسیم‌شهر
اگر در نسیم‌شهر برای کنکور درس می‌خوانید و می‌خواهید سؤال‌هایتان را با معلم بررسی کنید، به صفحهٔ آموزشگاه تقویتی ستارگان سر بزنید. برای آزمون‌های آزمایشی هم نمایندگی رسمی قلم‌چی در نسیم‌شهر در خدمت شماست.
منبع: The Learning Scientists، «یادگیری با روش بسط»، پادکست همان گروه، قسمت ۶: پرسش‌گری بسطی و همان گروه، «شش راهبرد یادگیری مؤثر: خلاصه برای معلمان»
