نقشهٔ مفهومی بکشیم یا از حافظه بنویسیم؟ آنچه یک آزمایش معروف نشان داد

خیلی از داوطلبان کنکور برای فصل‌های پرمطلب، مثل زیست‌شناسی یا شیمی، نقشهٔ مفهومی می‌کشند: مفهوم‌ها را در دایره‌ها می‌نویسند و با فلش به هم وصل می‌کنند. کار مفیدی به نظر می‌رسد و صفحهٔ مرتبی هم تحویل می‌دهد. اما سؤال مهم این است: اگر وقت محدود است، کدام روش بیشتر در ذهن می‌ماند؟

آزمایش کارپیک و بلانت

در سال ۲۰۱۱ دو پژوهشگر دانشگاه پردو آمریکا، جفری کارپیک (Jeffrey Karpicke) و جانل بلانت (Janell Blunt)، نتیجهٔ آزمایشی را در مجلهٔ Science منتشر کردند. دانشجویان یک متن علمی را می‌خواندند و بعد یا با کمک متن نقشهٔ مفهومی می‌کشیدند، یا متن را کنار می‌گذاشتند و هرچه یادشان مانده بود را از حافظه می‌نوشتند (و دوباره متن را می‌خواندند و یک بار دیگر یادآوری می‌کردند).

یک هفته بعد، گروهی که یادآوری از حافظه تمرین کرده بود، در آزمون نهایی عملکرد بهتری داشت؛ هم در سؤال‌های حفظی و هم در سؤال‌هایی که به استنباط و ربط دادن مفهوم‌ها نیاز داشت. جالب اینکه حتی وقتی آزمون نهایی خودش کشیدن نقشهٔ مفهومی بود، باز هم گروه یادآوری بهتر بود. نکتهٔ دیگر اینکه خود دانشجویان پیش‌بینی می‌کردند روش یادآوری کمتر به دردشان بخورد؛ یعنی حس ما دربارهٔ روش مطالعه همیشه درست نیست.

این یعنی نقشهٔ مفهومی بی‌فایده است؟ نه. یعنی نقشه کشیدن از روی کتاب بیشتر شبیه مرتب کردن مطلب است، در حالی که بیرون کشیدن مطلب از حافظه خودش تمرین به یاد آوردن است؛ همان کاری که سر جلسهٔ آزمون باید انجام دهید.

ترکیب این دو برای کنکوری‌ها

1. اول بخوانید، بعد کتاب را ببندید. یک بخش مشخص (مثلاً یک گفتار زیست) را با دقت بخوانید.
2. نقشه را از حافظه بکشید. حالا بدون نگاه به کتاب، نقشهٔ مفهومی همان بخش را بکشید. این‌طوری نقشه کشیدن تبدیل به تمرین یادآوری می‌شود.
3. با کتاب مقایسه کنید. جاهای خالی و فلش‌های اشتباه را با رنگ دیگری اضافه یا اصلاح کنید. همین بخش‌های رنگی، فهرست مرور بعدی شماست.
4. چند روز بعد تکرار کنید. دوباره از صفر و از حافظه بکشید. روش زمان‌بندی مرورها را در مرور فاصله‌دار و خودآزمایی بخوانید.
5. با تست تمام کنید. در آخر چند تست همان مبحث را بزنید تا ببینید ربط دادن مفهوم‌ها در سؤال واقعی هم جواب می‌دهد.

چند هشدار

• زیبایی نقشه مهم نیست. وقت زیادی را صرف رنگ و خط‌کشی نکنید؛ هدف بیرون کشیدن مطلب از ذهن است.
• جای تست را نمی‌گیرد. این روش مکمل تمرین و تست‌زنی است.
• هر روشی برای هر درسی نیست. برای درس‌های مسئله‌محور مثل ریاضی و فیزیک، حل مسئله از حافظه و بدون نگاه به راه‌حل همان نقش یادآوری را بازی می‌کند.

در ستارگان نسیم‌شهر

اگر در نسیم‌شهر برای کنکور درس می‌خوانید و می‌خواهید یادآوری‌تان را به‌طور منظم بسنجید، آزمون‌های قلم‌چی در نمایندگی نسیم‌شهر فرصت خوبی برای این کار است. برای مرور سریع مبحث‌ها هم می‌توانید از جزوه‌های فروشگاه ستارگان کمک بگیرید و برای کلاس‌های تقویتی به صفحهٔ آموزشگاه ستارگان سر بزنید.

منبع: Karpicke و Blunt، «تمرین یادآوری نسبت به مطالعهٔ مفصل با نقشهٔ مفهومی یادگیری بیشتری ایجاد می‌کند»، Science، ۲۰۱۱؛ Dunlosky و همکاران، Psychological Science in the Public Interest، ۲۰۱۳.