مفهوم‌های انتزاعی مثل اینرسی یا اسمز را با یک مثال ملموس به خاطر بسپارید. از کجا مثال پیدا کنیم، چطور درستی‌اش را بسنجیم و چه اشتباهی نکنیم.
تعریف‌های کتاب درسی معمولاً کوتاه و دقیق‌اند، اما همین دقت گاهی آن‌ها را خشک و انتزاعی می‌کند. «اینرسی»، «اسمز» یا «کمیابی» را می‌شود حفظ کرد، ولی تا وقتی تصویر روشنی از آن‌ها در ذهن نداشته باشیم، تشخیصشان در یک تست مفهومی سخت است. پژوهشگران یادگیری برای این مشکل روش ساده‌ای پیشنهاد می‌کنند: استفاده از مثال‌های عینی (Concrete Examples).
چرا مثال عینی کمک می‌کند؟
به توضیح گروه «دانشمندان یادگیری» (The Learning Scientists)، ایده‌های انتزاعی ممکن است مبهم و سخت‌فهم باشند و حافظهٔ انسان اطلاعات ملموس را بهتر از اطلاعات انتزاعی به خاطر می‌سپارد. وقتی یک ایدهٔ کلی را به یک مثال مشخص و زنده وصل کنید، درس بهتر در ذهنتان می‌ماند.
مثال خود این گروه برای مفهوم «کمیابی» این است: هرچه چیزی کمیاب‌تر باشد، ارزشش بیشتر می‌شود. این جمله پر از کلمه‌های کلی است؛ اما وقتی به بلیت هواپیما فکر کنید که هرچه به روز پرواز نزدیک‌تر می‌شویم و صندلی‌های خالی کمتر می‌شوند، معمولاً گران‌تر می‌شود، همان مفهوم ملموس می‌شود.
چند مثال برای درس‌های کنکور
- فیزیک، اینرسی: وقتی اتوبوس ناگهان ترمز می‌کند، مسافران ایستاده به جلو متمایل می‌شوند؛ بدنشان تمایل دارد به حرکت قبلی ادامه دهد.
- زیست‌شناسی، اسمز: برش‌های خیار که در آب‌نمک غلیظ می‌مانند، به‌مرور آب از دست می‌دهند و چروک می‌شوند؛ آب از سمت محلول رقیق‌تر به سمت محلول غلیظ‌تر جابه‌جا شده است.
- شیمی، اثر سطح تماس بر سرعت واکنش: چوب ریزشده یا تراشه‌های چوب زودتر از یک کندهٔ بزرگ آتش می‌گیرند، چون سطح بیشتری در تماس با اکسیژن هوا دارند.
- اقتصاد (رشتهٔ انسانی): همان مثال بلیت هواپیما برای مفهوم کمیابی.
از کجا مثال پیدا کنیم؟
این پژوهشگران چهار منبع پیشنهاد می‌کنند:
- مثال‌هایی که معلم سر کلاس می‌زند را جمع کنید و در جزوه‌تان علامت بزنید.
- در کتاب، جزوه و منابع کلاس دنبال مثال‌های بیشتر بگردید.
- در طول روز به اطرافتان دقت کنید؛ آشپزخانه، خیابان و وسایل خانه پر از مثال فیزیک و شیمی‌اند.
- مثال‌هایتان را با دوستانتان به اشتراک بگذارید.
مراقب مثال اشتباه باشید
همین گروه هشدار می‌دهد که همهٔ مثال‌ها به یک اندازه درست و مرتبط نیستند و تشخیص مثال خوب از بد، به‌خصوص وقتی تازه با یک مبحث آشنا شده‌اید، ممکن است سخت باشد. توصیهٔ آن‌ها این است که در نهایت مثال‌های درست را خودتان بسازید، اما تا رسیدن به آن مرحله، درستی مثال‌ها را با یک فرد متخصص، مثلاً معلم درس، بسنجید.
دو پیشنهاد عملی دیگر:
- برای هر مفهوم بیش از یک مثال داشته باشید و از خودتان بپرسید چه چیزی بین همهٔ آن‌ها مشترک است. آن نقطهٔ مشترک همان مفهوم اصلی است، نه جزئیات یک مثال خاص.
- مثال جای تعریف را نمی‌گیرد. تست‌های کنکور معمولاً دقت تعریف کتاب درسی را هم می‌سنجند؛ پس مثال را کنار تعریف دقیق یاد بگیرید، نه به‌جای آن.
ترکیب با روش‌های دیگر
مثال عینی کنار کدگذاری دوگانه بهتر هم جواب می‌دهد: برای هر مثال یک شکل ساده بکشید. پرسیدن «چرا این مثال، نمونه‌ای از این مفهوم است؟» هم همان روش بسط با «چرا» و «چگونه» است. اگر دنبال جزوه‌ای با مثال‌های حل‌شده هستید، به فروشگاه جزوه سر بزنید.
در ستارگان نسیم‌شهر
برای کلاس‌های تقویتی و آمادگی کنکور در نسیم‌شهر به صفحهٔ کنکور در نسیم‌شهر سر بزنید و برای آزمون‌های آزمایشی با نمایندگی رسمی قلم‌چی در نسیم‌شهر در تماس باشید.
منبع: The Learning Scientists، «یادگیری با مثال‌های عینی» و همان گروه، «شش راهبرد یادگیری مؤثر: خلاصه برای معلمان»
