طوری بخوانید که انگار فردا باید درسش بدهید: یادگیری از راه یاد دادن

احتمالاً این تجربه را داشته‌اید: یک مبحث را خوانده‌اید و فکر می‌کنید بلدید، اما وقتی دوستتان می‌پرسد «این را برایم توضیح می‌دهی؟» وسط توضیح گیر می‌کنید. همین لحظه نشان می‌دهد کجای درس را واقعاً نفهمیده‌اید. پژوهشگران یادگیری سال‌هاست روی همین ایده کار می‌کنند: یاد دادن، یکی از راه‌های یاد گرفتن است.

پژوهش‌ها چه می‌گویند؟

در یک پژوهش شناخته‌شده در کالج ویلیامز آمریکا، به یک گروه گفتند متنی را بخوانند چون بعداً آزمون می‌دهند، و به گروه دیگر گفتند بخوانند چون باید آن را به دانشجوی دیگری درس بدهند. در واقع هیچ‌کس درس نداد و از همه آزمون گرفتند؛ اما گروهی که انتظار درس دادن داشت، مطلب را کامل‌تر و منظم‌تر به یاد آورد و به سؤال‌های مربوط به نکته‌های اصلی متن بهتر جواب داد.

پژوهش دیگری که انجمن روان‌شناسی آمریکا (APA) منتشر کرده، همین نتیجه را نه فقط در آزمون فوری، بلکه در آزمون با تأخیر هم دید؛ یعنی اثرش زود از بین نرفت و هم به حفظ مطلب کمک کرد و هم به فهم آن.

یک فراتحلیل (جمع‌بندی ۲۸ پژوهش) هم نشان داد که آماده شدن برای درس دادن به یادگیری کمک می‌کند و اگر بعد از آماده شدن واقعاً درس بدهید، فایده‌اش بیشتر می‌شود؛ مخصوصاً وقتی درس دادن تعاملی باشد، یعنی شنونده سؤال بپرسد و شما جواب بدهید.

چرا جواب می‌دهد؟

• ذهن را مرتب می‌کند. کسی که می‌خواهد درس بدهد ناخودآگاه دنبال نکته‌های اصلی و ترتیب منطقی مطلب می‌گردد، نه جمله‌های پراکنده.
• جاهای خالی را نشان می‌دهد. وقتی توضیح می‌دهید، هر جا که «گیر» کنید دقیقاً همان جایی است که باید دوباره بخوانید.
• شما را وادار به یادآوری می‌کند. توضیح دادن بدون نگاه به کتاب، نوعی خودآزمایی است.

اجرای عملی در پنج قدم

1. قبل از شروع، نیت کنید. پیش از خواندن یک درسنامه به خودتان بگویید: «بعد از این باید این مبحث را برای کسی توضیح بدهم.» همین انتظار در پژوهش‌ها اثر داشته است.
2. طرح درس کوتاه بنویسید. بعد از مطالعه، روی یک برگه سه تا پنج نکتهٔ اصلی و یک مثال برای هر کدام یادداشت کنید.
3. بدون کتاب توضیح بدهید. برای یک هم‌کلاسی، خواهر و برادر یا حتی برای خودتان جلوی آینه یا با ضبط صدای گوشی، ده دقیقه درس بدهید.
4. سؤال بخواهید. از شنونده بخواهید وسط توضیح سؤال بپرسد؛ پژوهش‌ها می‌گویند درس دادنِ تعاملی مفیدتر است. اگر تنها هستید، سؤال‌های «چرا» و «چگونه» را خودتان بپرسید؛ روشش را در مطلب روش بسط نوشته‌ایم.
5. گیرها را علامت بزنید و برگردید. هر جا توضیحتان لنگ زد، به کتاب یا جزوه برگردید و آن قسمت را دوباره بخوانید. اشتباه‌های مفهومی را هم در دفتر اشتباهات بنویسید.

چند پیشنهاد برای کنکوری‌ها

• گروه دو یا سه نفره بسازید. هر نفر یک بخش از مبحث هفته را آماده کند و برای بقیه درس بدهد. گروه کوچک بهتر از گروه بزرگ متمرکز می‌ماند.
• با مبحث‌های مفهومی شروع کنید. این روش برای مبحث‌هایی که فهمیدن در آن‌ها مهم است، مثل فیزیک، شیمی و زیست‌شناسی، کاربرد زیادی دارد.
• درستی توضیح را چک کنید. توضیحتان را با کتاب درسی، جزوه یا معلم مقایسه کنید تا یک برداشت اشتباه در ذهن شما و شنونده جا نیفتد.
• جای تست‌زنی را نمی‌گیرد. درس دادن مکمل تمرین و تست است، نه جایگزین آن.

در ستارگان نسیم‌شهر

اگر در نسیم‌شهر برای کنکور درس می‌خوانید و دوست دارید در کنار هم‌کلاسی‌ها و با راهنمایی معلم مبحث‌ها را مرور کنید، به صفحهٔ آموزشگاه تقویتی ستارگان سر بزنید. برای ساختن طرح درس‌های کوتاه، یک جزوهٔ خلاصه و منظم هم کمک زیادی می‌کند؛ معیارهای انتخابش را در راهنمای انتخاب جزوهٔ کنکور ببینید.

منبع: Nestojko و همکاران، «انتظار درس دادن یادگیری را بهتر می‌کند»، Memory & Cognition، ۲۰۱۴، پژوهش منتشرشده در Journal of Educational Psychology دربارهٔ انتظار درس دادن (APA)، فراتحلیل «یادگیری با آماده شدن برای درس دادن و درس دادن»، Japanese Psychological Research و Fiorella و Mayer، «نقش انتظار و توضیح در یادگیری با درس دادن»، Contemporary Educational Psychology