دانشجویانی که گفته بودند کارشان ۳۴ روزه تمام می‌شود، به‌طور میانگین ۵۵ روز وقت گذاشتند. خطای برنامه‌ریزی چیست و چطور در برنامهٔ درسی کمترش کنیم؟
شنبه برنامه می‌نویسیم: «تا پنجشنبه فصل ۳ زیست تمام، تست‌هایش هم زده شده.» پنجشنبه که می‌رسد، هنوز وسط فصل هستیم و برنامهٔ هفتهٔ بعد هم از همین حالا عقب است. اگر این تجربه برایتان آشناست، تنها نیستید. روان‌شناسان برای این اتفاق اسم دارند: «خطای برنامه‌ریزی» (planning fallacy)؛ یعنی ما معمولاً زمان لازم برای تمام کردن کارهایمان را کمتر از واقع حدس می‌زنیم، حتی وقتی بارها در گذشته همین اشتباه را کرده‌ایم.
پژوهش معروف بیولر، گریفین و راس
راجر بیولر، دیل گریفین و مایکل راس در سال ۱۹۹۴ نتیجهٔ چند مطالعه را در مجلهٔ Journal of Personality and Social Psychology منتشر کردند. در یکی از آن‌ها از دانشجویان سال آخر روان‌شناسی که باید پایان‌نامه‌ای می‌نوشتند پرسیدند کارشان کی تمام می‌شود:
- پیش‌بینی واقع‌بینانه: به‌طور میانگین حدود ۳۴ روز. زمان واقعی: حدود ۵۵ روز.
- کمتر از یک‌سوم دانشجوها (۲۹٫۷ درصد) در زمانی که خودشان «دقیق‌ترین حدس» نامیده بودند، کار را تمام کردند.
- جالب‌تر این‌که وقتی از آن‌ها خواستند بدترین حالت ممکن را فرض کنند (حدود ۴۹ روز)، باز هم کمتر از نیمی از آن‌ها تا آن تاریخ کارشان را تمام کردند.
پژوهشگران دیدند هنگام برنامه‌ریزی، ذهن ما بیشتر روی سناریوی آینده تمرکز می‌کند («شنبه این را می‌خوانم، یکشنبه آن را...») و تجربه‌های گذشته را کنار می‌گذارد؛ مثلاً این‌که دفعهٔ قبل هم مهمانی، کلاس اضافه یا یک فصل سخت برنامه را به هم ریخت.
راهی که پیش‌بینی‌ها را بهتر کرد
در آزمایش دیگری از همین مقاله، دانشجوها باید یک تکلیف درسی را تحویل می‌دادند. سه گروه بودند:
- گروه اول بدون هیچ راهنمایی، زمان تمام کردن را پیش‌بینی کرد. فقط حدود ۲۹ درصد آن‌ها سر وقتِ پیش‌بینی‌شده کار را تمام کردند.
- گروه دوم پیش از پیش‌بینی، کارهای مشابه گذشته‌اش را به یاد آورد؛ حدود ۳۸ درصد.
- گروه سوم علاوه بر یادآوری، باید ربط آن تجربه‌ها به همین تکلیف را توضیح می‌داد؛ مثلاً «دفعهٔ قبل چون دیر شروع کردم، تا شب آخر کار داشتم». در این گروه حدود ۶۰ درصد سر وقت کار را تمام کردند.
یعنی صرفِ یادآوری کافی نبود؛ وقتی تجربهٔ گذشته را آگاهانه به برنامهٔ امروز وصل کردند، خوش‌بینیِ بی‌جای برنامه‌ریزی کمتر شد. البته این‌ها پژوهش‌هایی روی دانشجویان یک دانشگاه کانادایی است و قرار نیست نتیجهٔ مشابهی را برای همه تضمین کند؛ اما ایدهٔ آن برای برنامهٔ درسی ساده و کاربردی است.
پنج قدم برای برنامه‌ای که واقعاً جا شود
- دفترچهٔ «زمان واقعی» داشته باشید. یک هفته کنار هر کار بنویسید چقدر فکر می‌کردید طول بکشد و چقدر واقعاً طول کشید. همین عددها بهترین پایه برای برنامهٔ هفتهٔ بعد است.
- پیش از نوشتن برنامه، از خودتان بپرسید: «دفعهٔ قبل که یک فصل شبیه این را خواندم، واقعاً چند روز طول کشید؟ چه چیزی عقبم انداخت؟» جوابش را کنار برنامه بنویسید.
- کارهای بزرگ را خرد کنید. «فصل ۳ زیست» یک کار نیست؛ خواندن درسنامه، حل تمرین کتاب، تست و مرور اشتباه‌ها چهار کار جدا هستند و هرکدام زمان خودش را می‌خواهد.
- جای خالی بگذارید. یک روز یا چند ساعت در هفته را برای جبران عقب‌افتادگی خالی نگه دارید. برنامه‌ای که هیچ جای خالی ندارد، با اولین اتفاق غیرمنتظره به هم می‌ریزد.
- برنامه را با آزمون‌ها بسنجید. اگر در آزمون‌های نمایندگی قلم‌چی نسیم‌شهر شرکت می‌کنید، ببینید تا هر آزمون واقعاً به کجای بودجه‌بندی رسیده‌اید و برنامهٔ بعدی را با همین واقعیت تنظیم کنید. مطلب تحلیل کارنامه در ۵ مرحله هم به همین کار کمک می‌کند.
برای دانش‌آموزان دبستان و متوسطهٔ اول
این روش فقط مخصوص کنکوری‌ها نیست. والدین می‌توانند با بچه‌های کوچک‌تر بازی ساده‌ای کنند: پیش از شروع تکلیف بپرسند «فکر می‌کنی چند دقیقه طول بکشد؟» و بعد با هم زمان واقعی را ببینند. بعد از چند بار، بچه‌ها خودشان حدس‌های بهتری می‌زنند و یاد می‌گیرند تکلیف شب را دیروقت شروع نکنند. ایده‌های بیشتر را در کمک به درس بچه‌ها در خانه بخوانید.
در نسیم‌شهر
اگر می‌خواهید برنامهٔ واقع‌بینانه‌ای برای امتحان‌ها یا کنکور داشته باشید، مطلب ۷ قدم برای برنامهٔ درسی که واقعاً اجرا شود و روش «اگر… آنگاه…» مکمل خوبی برای این راهنماست. برای مشاوره و کلاس‌های تقویتی از دوم دبستان تا دوازدهم به آموزشگاه ستارگان و صفحهٔ کنکور نسیم‌شهر سر بزنید و برای بودجه‌بندی منظم‌تر، جزوه‌های فروشگاه ستارگان پلاس را ببینید.
منبع: Buehler, Griffin & Ross، Exploring the "Planning Fallacy": Why People Underestimate Their Task Completion Times، Journal of Personality and Social Psychology، ۱۹۹۴؛ متن کامل مقاله (PDF).
