پژوهش‌های کارول دوئک نشان داد تعریف از هوش بچه‌ها را از چالش فراری می‌دهد، اما تعریف از تلاش و راهبرد آن‌ها را مقاوم‌تر می‌کند. نمونه‌جمله‌های کاربردی.
بچه‌ای برگهٔ ریاضی بیست گرفته و با ذوق آن را نشان می‌دهد. طبیعی‌ترین واکنش ما این است: «آفرین! تو چقدر باهوشی!» این جمله از سر محبت است، اما پژوهش‌های روان‌شناسی نشان داده‌اند نوع تعریف کردن می‌تواند روی انگیزه و پشتکار بچه‌ها اثر بگذارد؛ گاهی برخلاف انتظار ما.
آزمایش معروف دوئک و مولر
کلودیا مولر و کارول دوئک (روان‌شناس سرشناس که امروز با دانشگاه استنفورد شناخته می‌شود) در سال ۱۹۹۸ نتیجهٔ شش مطالعه روی دانش‌آموزان کلاس پنجم را در مجلهٔ Journal of Personality and Social Psychology منتشر کردند. روش کار به روایت خود دوئک ساده بود:
- بچه‌ها ده مسئلهٔ نسبتاً آسان حل کردند و بیشترشان خوب جواب دادند.
- به یک‌سوم آن‌ها گفته شد: «نمرهٔ خوبی است؛ حتماً در این کار باهوشی.» (تعریف از هوش)
- به یک‌سوم دیگر: «نمرهٔ خوبی است؛ حتماً خیلی تلاش کردی.» (تعریف از تلاش)
- و به بقیه فقط: «نمرهٔ خوبی است.»
نتیجه چه بود؟
- انتخاب کار بعدی: بیشتر بچه‌هایی که از هوششان تعریف شده بود، کار آسان را انتخاب کردند تا برچسب «باهوش» را از دست ندهند؛ اما بیشتر بچه‌هایی که از تلاششان تعریف شده بود، کار سخت‌تری را برداشتند که از آن چیز یاد بگیرند.
- بعد از شکست: وقتی همه مسئله‌های خیلی سخت گرفتند، گروه «باهوش» به گفتهٔ چکیدهٔ مقاله پشتکار و لذت کمتری نشان داد، شکست را بیشتر به کمبود توانایی نسبت داد و حتی در مسئله‌های بعدی هم عملکرد ضعیف‌تری داشت.
- پنهان کردن اشتباه: دوئک می‌گوید وقتی از بچه‌ها خواستند نمره‌شان را بی‌نام برای دانش‌آموزی در مدرسه‌ای دیگر بنویسند، حدود ۴۰ درصد گروه «باهوش» نمره‌شان را بیشتر از واقعیت گزارش کردند.
توضیح دوئک این است که تعریف از هوش به بچه می‌فهماند «تو را برای این ویژگیِ ثابت دوست داریم»؛ پس هر اشتباه برایش یعنی «شاید دیگر باهوش نیستم». اما تعریف از فرایند (تلاش، راهبرد، پشتکار و انتخاب‌های درست) به او یاد می‌دهد سختی بخشی از یادگیری است.
یک احتیاط
این یافته‌ها در آمریکا و با بچه‌های دبستانی به دست آمده و تشویق درست جادو نمی‌کند؛ جای آموزش خوب، تمرین و برنامه را نمی‌گیرد. اما تغییر چند جملهٔ روزمره هزینه‌ای ندارد و امتحان کردنش ضرری ندارد.
چه بگوییم؟ نمونه‌جمله برای هر سن
دبستان (دوم تا ششم)
- به‌جای «تو نابغه‌ای!» بگویید: «دیدم این مسئله را دو جور امتحان کردی تا جواب درآمد.»
- پیشرفت را نشانش بدهید: «اول سال این کلمه‌ها را هجی‌به‌هجی می‌خواندی، الان روان می‌خوانی.» دوئک هم پیشنهاد می‌کند پیشرفت بچه‌ها را برایشان دیدنی کنیم.
- وقتی کاری را خیلی سریع و بی‌زحمت انجام داد، به‌جای تعریف از سرعت، کار چالشی‌تری پیشنهاد کنید.
متوسطه
- به‌جای «تو که باهوشی، چرا کم شدی؟» بپرسید: «کدام قسمت سخت بود؟ دفعهٔ بعد چه روشی را عوض می‌کنی؟»
- از انتخاب‌های خوب تعریف کنید: «اینکه تمرین‌های سخت‌تر را هم حل کردی، کار درستی بود.»
کنکوری‌ها (و حرف زدن با خودتان)
- بعد از کارنامهٔ آزمون، به‌جای قضاوت دربارهٔ استعداد («من ریاضی‌ام خوب نیست»)، دربارهٔ روش حرف بزنید: کدام مبحث، کدام نوع اشتباه، کدام راهبرد. تحلیل کارنامه در ۵ مرحله و دفتر اشتباهات دقیقاً برای همین است.
- دوئک دربارهٔ کمال‌گرایی هم توصیه می‌کند به‌جای تعریف از «بی‌نقص بودن»، بگوییم «می‌خواهم اشتباه‌هایت را ببینم»؛ چون اشتباه، نقطهٔ شروع یادگیری است.
در نسیم‌شهر
در آموزشگاه ستارگان نسیم‌شهر از دوم دبستان تا دوازدهم کلاس تقویتی داریم و برای داوطلبان کنکور هم برنامه و مشاورهٔ کنکور و آزمون‌های نمایندگی قلم‌چی در دسترس است. اگر می‌خواهید در خانه هم همراه درس فرزندتان باشید، مطلب کمک به درس بچه‌ها در خانه: والدین چه کنند و چه نکنند؟ را از دست ندهید.
منبع: Mueller & Dweck، Praise for intelligence can undermine children's motivation and performance، Journal of Personality and Social Psychology، ۱۹۹۸؛ مدرسهٔ Bing دانشگاه استنفورد: Praising Intelligence: Costs to Children's Self-Esteem and Motivation.
