برای خودتان توضیح بدهید: روش خودتوضیحی در فهم درس‌های کنکور

خیلی وقت‌ها یک صفحه از کتاب زیست یا شیمی را می‌خوانیم، همه‌اش آشنا به نظر می‌رسد، اما وقتی سر تست می‌رسیم معلوم می‌شود چیزی نفهمیده‌ایم. یکی از ساده‌ترین راه‌ها برای جلوگیری از این اتفاق، خودتوضیحی است: اینکه هنگام خواندن، جمله‌به‌جمله برای خودتان توضیح بدهید چه گفته شد و چرا.

پژوهش چی و همکاران

در سال ۱۹۹۴ میکلین چی (Michelene Chi) و همکارانش نتیجهٔ پژوهشی را در نشریهٔ Cognitive Science منتشر کردند. دانش‌آموزان متنی دربارهٔ دستگاه گردش خون می‌خواندند. از یک گروه خواسته شد بعد از هر جمله، با صدای بلند توضیح بدهند که آن جمله چه معنایی دارد و با قبلی‌ها چه ربطی دارد؛ گروه دیگر همان متن را دو بار می‌خواندند.

گروه خودتوضیحی در آزمون پایانی، به‌خصوص در سؤال‌های پیچیده‌تر که به فهم عمیق نیاز داشت، عملکرد بهتری داشت. همچنین در همان گروه، کسانی که توضیح‌های بیشتری تولید کرده بودند معمولاً بهتر یاد گرفته بودند. در مرور گستردهٔ دانلوسکی و همکاران (۲۰۱۳) هم خودتوضیحی جزو روش‌هایی با «سودمندی متوسط» ارزیابی شده است.

خودتوضیحی را چطور انجام بدهیم؟

1. بعد از هر بند مکث کنید. از خودتان بپرسید: «این بند دقیقاً چه چیزی را می‌گوید؟» و جواب را با کلمه‌های خودتان بگویید.
2. ارتباط بسازید. توضیح بدهید این مطلب با بند قبلی یا فصل قبلی چه ربطی دارد. مثلاً «این واکنش همان چیزی است که در اکسایش و کاهش دیدیم».
3. جای ابهام را علامت بزنید. هر جا نتوانستید توضیح بدهید، همان‌جا نقطهٔ ضعف شماست؛ کنار آن علامت سؤال بگذارید و بعداً از معلم بپرسید.
4. در حل مسئله هم به کار ببرید. هنگام خواندن راه‌حل یک تست، برای هر قدم توضیح بدهید که چرا برداشته شده؛ این کار مکمل مطالعهٔ مثال حل‌شده است.
5. آهسته شروع کنید. خودتوضیحی وقت بیشتری می‌گیرد؛ آن را برای مبحث‌های تازه و دشوار نگه دارید، نه برای مرور سریع چیزهایی که بلدید.

تفاوت با «پرسیدن چرا»

در پرسیدن چرا و چگونه دنبال دلیل یک واقعیت می‌گردید. در خودتوضیحی، تمرکز بر این است که روند فهم خودتان را بیان کنید: چه چیزی تازه بود، با چه چیزی جور درمی‌آید و کجا را نفهمیدید. این دو روش کنار هم خوب کار می‌کنند.

در ستارگان نسیم‌شهر

اگر در نسیم‌شهر برای کنکور درس می‌خوانید، می‌توانید هنگام مطالعهٔ جزوه‌های فروشگاه ستارگان همین روش را امتحان کنید و نتیجه را در آزمون‌های نمایندگی قلم‌چی نسیم‌شهر بسنجید. برای پرسیدن ابهام‌ها هم کلاس‌های تقویتی آموزشگاه ستارگان در دسترس است.

منبع: Chi و همکاران، «برانگیختن خودتوضیحی فهم را بهبود می‌دهد»، Cognitive Science، ۱۹۹۴؛ Dunlosky و همکاران، Psychological Science in the Public Interest، ۲۰۱۳.